مازندران-شهرهای کهن، زبان فارسی و پیوند ادبیات و زندگی، از محور سخنان استادان دانشگاه تربیت مدرس در دومین رخداد ادبی و هنری «آبانگان» بود.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) در ساری، ابراهیم خدایار در نشست پیوند هنر، ادبیات و زندگی در دانشگاه منابع طبیعی و علوم دریایی شهرستان نور، اظهار کرد: مارتین هایدگر شاخصترین و اثرگذارترین فیلسوف قارهای آلمانی در درسگفتار «پرسش از تکنولوژی» در آغازین سالهای نیمۀ دوم سدۀ بیستم؛ درست از سال( ۱۹۵۴.م) به نوعی «ذات تکنولوژی جدید» را در معنی «فراخوان انسان به تعرض به طبیعت» تعریف و طرح کرد. آرنه نس، فیلسوف نروژی (۱۹۱۲-۲۰۰۹م)، بومشناسی ژرفنگر (Deep Ecology) را ذیل فلسفۀ محیط زیست در سال ۱۹۷۳ شکل داد و با نفی انسانمحوری به «هدایت انسان به سمت حمایت از طبیعت و بهبود محیط زیست» سوق داد. گراهام هارمن، فیلسوف آمریکایی طی سالهای۱۹۹۹ تا ۲۰۰۹ میلادی با طرح «فلسفۀ معطوف به شیء»، «ایدۀ ترجیح وجود انسان بر وجود اشیاء» را در فلسفه به پرسش کشید.
این عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس ادامه داد: اینها و بسیاری دیدگاههای نظری دیگر در متن تحولات فلسفی معاصر، صرف نظر از گفتوگو دربارۀ نسبت آنها با واقعیت، باعث شده است اشیاء به طور مستقل در نظریههای ادبی محل تأمل دوباره واقع شوند. از نگاه من برخی از شهرهای کهن مشرقزمین واقع در حوزۀ مشترک تمدنی با ایران (ایران فرهنگی) مانند سمرقند از یک مکان منفعل به سوژهگی و عاملیت رسیدهاند. بر این اساس شهر در مقام یک شیء میتواند از یک مکان منفعل ابژهگونه جدا شود و به مقامِ سوژهگی و عاملیت برسد. ممکن است پرسیده شود چرا؟ از نظر من شهرهای اینچنینی به دلیل آیینگی از نمادهای تمدن هزاران سالۀ جهان فارسیزبان، خود به مرحلۀ سوژهگی ارتقا یافتهاند و دائم در تعامل و تخاطب با مخاطب خود هستند.
خدایار ادامه داد: به همین دلیل ما در بازشناسی عناصر و اضلاع هویت جوامع فارسیزبان، نمیتوانیم از کنار نام این شهرها سرسری عبور کنیم. «زبان و مکان» در این شهرها، هستۀ مرکزی هویت ازلی تاریخی ما را شکل دادهاند و بنابراین عامل «خودآگاهی» و پیوند ما با «خاطرۀ ازلیِ» شکلگیری نخستین «مکانهایِ هویتساز» فرهنگ ما هستند. سمرقند در تاریخ ایران فرهنگی و شکلگیری شعر و زبان فارسی در دورۀ جدید تاریخ ایران پس از اسلام درست مانند دورۀ پیش از اسلام و خاطرۀ تولد زردشت در این منطقه، نقش بسیار مهمی دارد. نخستین شعر فارسی نو به روایتی در همین شهر و از خزانۀ خیال حکیم سغد، ابوحفص سغدی سمرقندی سروده شده و به یادگار مانده است: آهوی کوهی در دشت چگونه دوذا/ او ندارد یار بی یار چگونه بوذا
وی ادامه داد: رودکی سمرقندی، پدر شعر فارسی، سمرقند را در تاریخ شعر فارسی اعتبار بینظیری داده است. اگر پرسیده شود وضعیت امروز سمرقند چگونه است؛ باید بگویم این شهر فقط به گذشته اختصاص ندارد. امروز هم این شهر با تمام خاطرات ازلیاش، آیینهدار زبان و ادب فارسی است. در جهان ذهن سمرقندیان، سمرقند مادری آفریننده است و پیوسته زایایی ازلی خود را بازتولید میکند.
این پژوهشگر بیان کرد: میدانیم که مادر و زن در جهان اسطورهای آریاییتباران، دارای نیروی زایایی بودند، و مانند ایزدان مورد ستایش و پرستش واقع میشدند؛ زامیاد، ایزدبانوی زمین نمونۀ شاخص و شاهد مثال این ایزدبانوهاست؛ سمرقند نیز مانند ایزدبانویی زایا، قدرت آفرینندگی خود را حفظ کرده است. صباحی (متولد ۱۹۴۸م)، شاعر سمرقندی در شعر «مادرِ سمرقند» این معانی را به تصویر کشیده است.
ادبیات و تجربه عمیق زیستن
در ادامه مراسم حمیدرضا شعیری با اشاره به اینکه درنگ یعنی فاصله و فاصله یعنی بین خواستن چیزی و رسیدن به چیزی فرصت تجربه عمیق را فراهم کردن، ادامه داد: از این رو درنگ توقف حرکت نیست؛ بلکه اندیشه عمیق زیستن هنگام حرکت است. درنگ، فرصتی برای بازپسگیری تجربهٔ انسانی از چنگال زمان شتابزده است.
وی بیان کرد: انسان برای آنکه بتواند زندگی خود را بفهمد، باید گاهی از جریان پیوستهٔ اتفاقات فاصله بگیرد. باید بتواند به گذشته بازگردد، در لحظه مکث کند و نسبت خود را با آنچه تجربه کرده است دوباره تعریف کند، از این منظر، درنگ نه فقدان حرکت، بلکه نوعی عمق بخشیدن به حرکت زندگی است.
شعیری بیان کرد: میلان کوندرا میان دو نوع زیستن تمایز میگذارد، زیستن بهمثابه عبور از لحظهها و زیستن بهمثابه تجربه عمیق لحظهها. ادبیات با ایجاد فرصت برای تجربه عمیق هنگام گذر و عبور، سبب درنگ و بازیابی حضور می شود.
این عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس گفت: ماجرای سیمرغ، شیخ صنعان، لیلی و مجنون، کاخ خورنق، یوسف و زلیخا، در جستجوی زمان از دست رفته مارسل پروست، همه ماجراهایی از درنگ هستند و سخن سعدی شاهدی بر ستایش درنگ است: به چشم خویش دیدم در بیابان که آهسته سبق برد از شتابان
شعیری اضافه کرد: در نهایت، درنگ مصادره لحظه یا زمان به نفع تجربه عمیق زیستن است.
تاب آوری تاریخی زبان فارسی در زمان حکومت غیر فارسی زبانان
دکتر وفایی نیز در ادامه این نشست گفت: تاب آوری تاریخی زبان فارسی در زمان حکومت غیر فارسی زبانان به دلایلی چند بوده است، اول اینکه استقلال قدرت فرهنگی از قدرت سیاسی زبان فارسی به دلیل رواج تاریخی و تصاحب جایگاه، در زمان تسلط حاکمان غیر ایرانی آن را از قدرت سیاسی مستقل کرد و حاکمان برای ثبت وقایع و مکاتبات دیوانی لازم می آمد از زبان فارسی استفاده کنند و این مسئله موجب استمرار آن در میان توده مردم و حاکمان شد.
وی بیان کرد: دوم اینکه زبان فارسی به عنوان سرمایه فرهنگی زبان فارسی در ادوار تسلط حاکمان غیر فارسی زبان در ابعاد مختلف به عنوان سرمایه فرهنگی ظاهر شد. سرمایه ادبی با ذخایر فراوانی متنی، سرمایه تاریخی با داشتن متون بی بدیل تاریخی، سرمایه علمی با داشتن آثاری که دانش ایرانی را ثبت و به سایر ملل منتقل شد، سرمایه عرفانی با آثار بی مانند جهان جان ایرانی ، اندیشه غیرایرانی را مجذوب خود ساخت که با این سرمایهها تسلط نخبگان بر زبان فارسی ، اعتبار و حشمت فردی را باعث میشد و به این دلیل نخبگان همسو با توده جامعه ایرانی در گسترش آن کوشیدند.
وی با اشاره به دلیل سوم یعنی قابلیت ذاتی و بالقوه واژه سازی، گفت: زبان فارسی چهار دستگاه واژه سازی دارد و این مسئله باعث شد زبان فارسی در ادوار مختلف پاسخ گوی نیازهای واژگانی جامعه باشد و با انعطاف در برابر وام واژه های غیر فارسی مسیر پرصلابت خود را ادامه دهد و تاب آوری تاریخی خود را به نمایش بگذارد.
حضور اسطورهها در زندگی معاصر و چرایی آن
در ادامه مراسم بهمن نامور مطلق نیز در سخنانی گفت: حضور اسطورهها در زندگی معاصر به طور کم سابقه ای زیاد شده است. فقط در عرصه تئاتر چندین تئاتر بزرگ ما نامهای «پسران فریدون»، «آرش»، «سیاوش»، «کوروش» و … همزمان بر روی صحنه رفتند.
وی ادامه داد: با توجه چنین حضور گستردهای چندین پرسش مطرح میشود ازجمله اینکه جامعه معاصر از اسطورهها چه می خواهد؟ اسطورهها چه کارکردی برای مردمان روزگار ما دارند؟ چرا استقبال پرشوری از هنرهای اسطوره ای صورت میگیرد؟